BÀI HỌC KINH ĐIỂN TRONG ĐẦU TƯ CHỨNG KHOÁN: CÂU CHUYỆN BẦY ĐÀN CỦA LOÀI CHUỘT LEMMING

Huyền thoại đầu tư Warren Buffett nhận định: “Hầu hết mọi người nhảy vào mua chứng khoán khi thấy người khác mua chúng. Thời điểm tốt nhất để quan tâm đến cổ phiếu là khi không ai để ý đến nó. Chúng ta không thể thu được nhiều lợi nhuận nếu chỉ mua những gì mà mọi người đổ xô đi mua.”

Hiệu ứng mà W.Buffett nhắc đến gọi là “Lemming” – một trong những lý do hàng đầu khiến các nhà đầu tư rơi vào thua lỗ khi tham gia thị trường chứng khoán.

Cuộc đời và cái chết của loài chuột Lemming

“Khi tôi còn học tiểu học, thầy giáo có cho cả lớp xem một đoạn phim về vòng đời của chuột Lemming. Cả lớp rất thích thú khi xem cảnh chuột mẹ Lemming hạ sinh những con chuột con Lemming bé xíu. Chúng tôi cười rúc rích khi xem những sinh vật lông tơ mịn màng dễ thương này chơi đùa và lớn lên. Thế nhưng bỗng nhiên, tất cả chúng tôi đều giật mình kinh ngạc khi đoạn phim chuyển sang cảnh hàng ngàn con chuột Lemming này đã trưởng thành lại ồ ạt nhảy từ vách đá xuống biển, bơi đến mệt lử rồi chết.” (trích “Dạy con làm giàu” – Robert Kiyosaki).

Tại Mỹ (1995 – 2003), hàng triệu nhà đầu tư đã hành động y như loài chuột Lemming. Nhưng thay vì mất mạng, họ mất trắng khoản tiền dành dụm cả đời mình.

Một trong những lý do là bởi những nhà đầu tư này đã mù quáng làm theo xu hướng của số đông, làm những điều mà người khác làm chứ không phải những điều có lợi cho mình. Năm 1995, khi thị trường chứng khoán bắt đầu nóng lên, những chú chuột Lemming này bắt đầu thò đầu ra khỏi hang. Khi thấy bạn bè xung quanh giàu lên, không muốn bỏ qua dịp này, nhiều chú chuột Lemming khác cũng chạy theo bầy đàn, nhảy từ vách đá vào thị trường chứng khoán nóng bỏng nhất trong lịch sử.

Chuyện gì đã xảy ra với những chú chuột Lemming không nhảy xuống biển?

Dĩ nhiên, không phải chú chuột Lemming nào cũng “nhảy từ vách đá xuống” tại thị trường Mỹ thời điểm ấy. Có nhiều chú chuột nhận ra thị trường sắp sụt giá và nhảy sang bất động sản và trái phiếu khi lãi suất ngân hàng giảm xuống. Một lần nữa, những chú chuột Lemming này lại làm theo đám đông.

Khi lãi suất ngân hàng giảm xuống vào khoảng năm 2000 đến 2003, hàng triệu nhà đầu tư đã rời thị trường chứng khoán để tìm kiếm một nơi an toàn. Họ bắt đầu đầu tư vào bất động sản và trái phiếu vào một thời điểm đen tối.

Đó là thời điểm vô cùng tồi tệ bởi vì những người khác cũng đang đầu tư vào đó – điều đó biến bất động sản, trái phiếu trở thành những khoản đầu tư đầy rủi ro chứ không an toàn như trước nữa. Đầu tư vào trái phiếu lại càng rủi ro hơn bởi vì lãi suất ngân hàng đang giảm xuống. Dù lãi suất và lợi tức trái phiếu giảm xuống nhưng các nhà đầu tư vẫn tiếp tục đổ tiền vào đó. Xét về khía cạnh tài chính, mua trái phiếu khi lãi suất đang giảm cũng chẳng khác gì mua cổ phiếu khi giá cổ phiếu đang tăng.

Cũng thời điểm đó, khi lãi suất ngân hàng giảm xuống thì giá bất động sản lại tăng lên. Khi giá bất động sản tăng lên lại càng có nhiều nhà đầu tư bỏ tiền vào bất động sản, và như vậy, bất động sản cũng trở thành một mối đầu tư đầy rủi ro.

Vậy những chú chuột Lemming có xuất hiện tại Việt Nam?

Câu trả lời là: Có. Sự kỳ vọng rất cao vào tăng trưởng của nền kinh tế Việt Nam là một trong những nguyên nhân quan trọng nhất khiến thị trường chứng khoán bùng nổ vào năm 2007. Ngoài ra, hiệu ứng đám đông vì cơn say tăng trưởng và lợi nhuận đã cuốn hút một lượng rất lớn nhà đầu tư mới tham gia thị trường. Tại thời điểm này, người người, nhà nhà đều biết đến chứng khoán. Người ta gọi thị trường chứng khoán là “cơn sóng thần” và tình trạng bỏ công việc chính để tập trung đầu tư ở thời điểm đó chắc hẳn không quá xa lạ, vì nghiễm nhiên đầu tư là có lãi.

Vào thời kỳ đó, cổ phiếu có thị giá trên 100.000 đồng là điều khá phổ biến trên thị trường chứng khoán Việt Nam, thậm chí xuất hiện nhiều cổ phiếu có thị giá 300.000, 600.000 hay 700.000 đồng. Những cổ phiếu có thị giá cao nhất thị trường chứng khoán Việt Nam trong phiên 12/3/2007 có thể kể tới như FPT (610.000 đồng), BVS (430.000 đồng), SJS (390.000 đồng), HRC (377.000 đồng), BMC (376.000 đồng), REE (288.000 đồng), PVD (280.000 đồng), DHG (278.000 đồng), SAM (245.000 đồng)…

Giấc mộng kiếm tiền từ chứng khoán của người dân vẫn được duy trì một thời gian dài trước khi thị trường chứng khoán Việt Nam rơi vào đợt khủng hoảng nặng nề vào năm 2008. Hiệu ứng “hòn tuyết lăn” đã tạo nên nỗi ám ảnh khó quên với những ai trải qua giai đoạn này. Bảng điện giao dịch được bao phủ bởi sắc xanh sàn “hoảng loạn” khi hàng triệu cổ phiếu được đem ra bán tháo. Các công ty chứng khoán liên tục giải chấp cổ phiếu, thị trường lao dốc không phanh.

Có thể nói thời kỳ 2007 – 2008 là giai đoạn “kẻ khóc người cười”. Số nhỏ nhà đầu tư kịp thoát khỏi thị trường lúc đỉnh thì đổi đời, đám đông vẫn cố chấp tin vào VN-Index sẽ hồi phục trở lại thì thậm chí mất cả gia tài và sự nghiệp.

Bài học kinh nghiệm

Đa phần các nhà đầu tư mua cổ phiếu mà không hề hiểu rõ giá trị nội tại và câu chuyện riêng của từng doanh nghiệp. Việc mua bán diễn ra chớp nhoáng khi có thông tin lan truyền – giống như những chú chuột Lemming vẫn nhảy từ vách núi xuống biển mặc dù không biết lý do khiến đồng loại của mình làm vậy và cũng không hề quan tâm phía dưới mặt biển là “hạnh phúc” hay “khổ đau”.

Theo thống kê 95% nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán đều bị bào mòn tài khoản và vướng phải những khoản thua lỗ. Bạn muốn mình nằm trong 5% ít ỏi kia hay vẫn tiếp tục chạy theo số đông để kỳ vọng vào những cơ hội dễ dàng, chớp nhoáng?

Trên thị trường chứng khoán, phần thắng không thuộc về đám đông, vì thế bạn hãy tư duy độc lập và hành động theo lý trí. Hãy trang bị cho bản thân kiến thức, và mua cổ phiếu khi định giá hấp dẫn thay vì chạy theo tin đồn. Hy vọng rằng câu chuyện về loài chuột Lemming phía trên sẽ cho bạn cái nhìn mới để thay đổi và cải thiện phương pháp đầu tư của mình.